Przekazanie udziału w mieszkaniu krok po kroku: formalności, koszty i najczęstsze błędy

Przekazanie udziału w mieszkaniu krok po kroku: formalności, koszty i najczęstsze błędy

Jak przepisać udział w mieszkaniu to pytanie, które zadaje sobie wiele osób stojących przed koniecznością uregulowania współwłasności, uporządkowania spraw rodzinnych albo przygotowania się do sprzedaży. Poniżej znajdziesz kompletny, praktyczny przewodnik po formach przeniesienia udziału, dokumentach, kosztach, podatkach, a także ryzykach i pułapkach, których warto uniknąć. Całość została uporządkowana w czytelną listę kroków, tak abyś mógł sprawnie przejść od planu do podpisania aktu notarialnego i wpisu w księdze wieczystej.

Co oznacza udział w mieszkaniu i kiedy warto go przekazać

Udział w lokalu mieszkalnym to ułamkowa część prawa własności nieruchomości. Może dotyczyć zarówno odrębnej własności lokalu z udziałem w nieruchomości wspólnej, jak i spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu. W praktyce posiadanie udziału pozwala współdecydować o sprawach mieszkania i partycypować w kosztach jego utrzymania, ale nie zawsze daje proste zasady korzystania z konkretnych pomieszczeń. Z tego powodu osoby w rodzinie lub współwłaściciele często porządkują stan prawny i przepisują udział na tej czy innej podstawie prawnej.

• Uporządkowanie spraw spadkowych i rodzinnych po nabyciu udziałów w spadku lub darowiźnie
• Zakończenie współwłasności, gdy trudno się porozumieć co do sposobu korzystania lub nakładów
• Przygotowanie inwestycji, sprzedaż części prawa lub wyjście jednego współwłaściciela z inwestycji
• Optymalizacja podatkowa i majątkowa w rodzinie, np. przekazanie udziału dzieciom

W każdym z tych przypadków pojawia się praktyczny problem: jak przepisać udział w mieszkaniu szybko, legalnie i bezpiecznie dla stron, ograniczając podatki i formalności do niezbędnego minimum.

Formy przeniesienia udziału i ich skutki

Istnieje kilka dróg prawnych, które prowadzą do skutecznego przeniesienia ułamkowej części prawa do lokalu. Wybór wpływa na podatki, dokumenty i działania po akcie.

Sprzedaż udziału

To klasyczna odpłatna umowa zawierana w formie aktu notarialnego. Kupujący nabywa udział za cenę. Transakcja rodzi obowiązek podatkowy po stronie nabywcy w podatku PCC oraz ewentualny PIT po stronie zbywcy, jeśli sprzedaż następuje przed upływem pięciu lat podatkowych od końca roku nabycia. Jeżeli wolisz rozłożyć płatność lub zabezpieczyć rozliczenia, możliwa jest umowa przedwstępna i zadatek.

Darowizna udziału

Nieodpłatne przekazanie udziału bliskiej osobie. Również wymaga aktu notarialnego. Podatek od spadków i darowizn może nie wystąpić, jeśli obdarowany należy do tak zwanej grupy zero, na preferencyjnych zasadach. Co do zasady nie ma tu PCC, lecz notariusz pełni rolę płatnika podatku od darowizn, o ile powstanie. To popularny wybór, gdy rodzice chcą przekazać dzieciom część prawa, ale warto ustalić, czy nie lepsza będzie umowa dożywocia lub zniesienie współwłasności.

Zamiana udziałów

Dwie strony wymieniają się udziałami lub prawami. Wymagana jest forma aktu notarialnego, a podatkowo strony są traktowane podobnie do sprzedaży, przy czym istotą jest świadczenie wzajemne. To dobre rozwiązanie przy porządkowaniu współwłasności w kilku lokalach lub między rodzeństwem.

Umowa dożywocia

Zbycie udziału w zamian za zapewnienie dożywotniego utrzymania i opieki. Praktyczna w relacjach rodzinnych, gdy darczyńca chce zabezpieczyć opiekę i mieszkanie. Inaczej rozliczana podatkowo niż darowizna, a świadczenia opiekuńcze powinny być precyzyjnie opisane w akcie.

Zniesienie współwłasności

Może nastąpić w drodze umowy w formie aktu notarialnego lub orzeczenia sądu. Często towarzyszą mu spłaty i dopłaty. Efektem jest przyznanie całości prawa jednemu ze współwłaścicieli lub fizyczny podział, jeśli możliwy. W wielu rodzinnych stanach faktycznych to najczystsze rozwiązanie zamiast pytania wprost jak przepisać udział w mieszkaniu.

Jak przepisać udział w mieszkaniu krok po kroku

Krok 1. Wybierz odpowiednią formę przeniesienia

Odpowiedz sobie na pytania: czy przekazujesz odpłatnie czy nieodpłatnie, czy celem jest porządkowanie majątku w rodzinie, czy szybka sprzedaż, czy chcesz zabezpieczyć opiekę. Na tym etapie porównaj skutki podatkowe i praktyczne plusy i minusy.

• Sprzedaż: szybka, pieniężna, ale PCC po stronie kupującego i ewentualny PIT u zbywcy
• Darowizna: brak ceny, potencjalne zwolnienia podatkowe dla najbliższych
• Zniesienie współwłasności: definitywne rozdzielenie praw, często ze spłatą
• Dożywocie: pewność opieki w zamian za przeniesienie udziału

Krok 2. Sprawdź stan prawny lokalu i udziału

Zweryfikuj księgę wieczystą, ujawnione hipoteki, służebności, wzmianki o toczących się sprawach. Jeśli to spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu bez księgi wieczystej, pobierz zaświadczenie ze spółdzielni i rozważ założenie księgi przy okazji transakcji. Nie pomijaj kwestii stanu majątkowego małżonków, ponieważ sprzedaż lub darowizna z majątku wspólnego wymaga zgody małżonka.

Krok 3. Zbierz niezbędne dokumenty

Lista może się różnić w zależności od stanu prawnego i formy przeniesienia, ale zwykle potrzebne są:

• Dokument tożsamości stron
• Numer księgi wieczystej lub zaświadczenie spółdzielni w przypadku spółdzielczego prawa
• Podstawa nabycia udziału przez zbywcę: akt notarialny, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, akt poświadczenia dziedziczenia, umowa darowizny
• Zaświadczenie o braku zaległości w opłatach wobec wspólnoty lub spółdzielni
• Odpis aktu małżeństwa i ewentualna intercyza, jeśli w grę wchodzi majątek wspólny
• Zaświadczenie o przekształceniu użytkowania wieczystego, jeśli dotyczy
• Zgoda banku lub zaświadczenie o stanie zadłużenia, jeśli udział jest obciążony hipoteką
• Pełnomocnictwo, jeśli ktoś działa za stronę; pełnomocnictwo do zbycia nieruchomości wymaga aktu notarialnego

Dodatkowo przy małoletnich stronach konieczna może być zgoda sądu rodzinnego na dokonanie czynności przekraczającej zwykły zarząd majątkiem dziecka.

Krok 4. Skonsultuj koszty i podatki przed aktem

Jeszcze zanim zarezerwujesz termin u notariusza, policz przybliżone koszty. Daje to komfort negocjacyjny i chroni przed zaskoczeniem w dniu podpisu. Krótko o zasadach:

• Sprzedaż udziału: PCC 2 proc od wartości rynkowej po stronie kupującego, plus taksa notarialna, opłaty sądowe za wpis do księgi wieczystej i koszty wypisów
• Darowizna: podatek od spadków i darowizn po stronie obdarowanego według grup podatkowych, z szerokim zwolnieniem dla najbliższej rodziny; brak PCC
• Zniesienie współwłasności: opodatkowanie zależne od tego, czy towarzyszą spłaty i dopłaty i jak określona jest wartość przyznawanych praw
• Dożywocie: odmienny reżim podatkowy niż darowizna; warto przeanalizować z doradcą

Krok 5. Umów notariusza i doprecyzuj szczegóły aktu

Notariusz przygotuje projekt umowy, w tym dokładny opis udziału i podstawy prawnej. Dobrą praktyką jest uzgodnienie sposobu korzystania z lokalu między współwłaścicielami w odrębnej umowie quoad usum, gdy przenoszony udział pozostaje w reżimie współwłasności. W projekcie aktu precyzyjnie wskaż:

• Jaki udział jest przenoszony, np. 1/2, 1/3
• Cenę lub informację o nieodpłatności
• Termin wydania i zasady rozliczeń opłat eksploatacyjnych
• Oświadczenia o stanie prawnym, obciążeniach i posiadaniu
• Postanowienia dotyczące wpisów do księgi wieczystej

Krok 6. Podpisz akt i złóż wnioski do księgi wieczystej

Przeniesienie udziału do nieruchomości lub spółdzielczego prawa wymaga aktu notarialnego. Notariusz co do zasady złoży wniosek o wpis zmian do księgi wieczystej w systemie teleinformatycznym. Opłata sądowa za wpis prawa własności wynosi standardowo 200 zł, a za wpis hipoteki 200 zł, jeśli towarzyszy finansowanie lub umowa zobowiązaniowa tego wymaga.

Krok 7. Rozlicz podatki i poinformuj zainteresowane podmioty

Po akcie zadbaj o podatki i aktualizację danych:

• Kupujący przy sprzedaży opłaca PCC, zwykle pobierane przez notariusza
• Sprzedający rozlicza ewentualny PIT, jeśli sprzedaż przed upływem pięciu lat podatkowych, z możliwością ulgi mieszkaniowej
• Przy darowiźnie, jeśli dotyczy, notariusz pobierze podatek od spadków i darowizn lub poinformuje o zwolnieniu
• Zaktualizuj dane we wspólnocie lub spółdzielni, aby prawidłowo naliczała opłaty

Po wykonaniu tych kroków praktyczne pytanie jak przepisać udział w mieszkaniu przestaje być wyzwaniem, a czynność staje się formalnością.

Dokumenty potrzebne do przeniesienia udziału

Dokumenty zawsze wymagane

• Dowody tożsamości stron
• Numer księgi wieczystej lub dokumenty spółdzielcze potwierdzające prawo
• Podstawa nabycia udziału przez zbywcę, by wykazać legitymację do rozporządzania
• Oświadczenia o stanie cywilnym i ustrój majątkowy małżeński stron

Dokumenty częste, ale zależne od sytuacji

• Zaświadczenie o braku zaległości czynszowych z wspólnoty lub spółdzielni
• Zaświadczenie o nienależeniu do rejestru dłużników, niekiedy wymagane przez bank
• Zgoda banku lub promesa zwolnienia z hipoteki, jeśli zbywany udział jest obciążony
• Postanowienie sądu rodzinnego, jeżeli stroną jest małoletni
• Pełnomocnictwa w formie aktu notarialnego

Koszty i opłaty: ile to realnie kosztuje

Koszt transakcji składa się z kilku elementów, które różnią się zależnie od formy przeniesienia, wartości udziału i złożoności sprawy. Główne składowe to:

• Taksa notarialna ustalana zgodnie z rozporządzeniem, zależna od wartości rynkowej przenoszonego udziału, powiększona o VAT
• Podatek PCC 2 proc przy sprzedaży, liczony od wartości rynkowej; przy darowiźnie PCC nie występuje
• Podatek od spadków i darowizn przy darowiźnie, zależny od grupy podatkowej i kwot wolnych; często zwolnienie dla najbliższych
• Opłaty sądowe za wpis do księgi wieczystej, standardowo 200 zł za przeniesienie własności oraz 200 zł za ewentualny wpis hipoteki
• Wypisy aktu naliczane za stronę wypisu, zwykle kilka złotych plus VAT za stronę

Przykładowe zestawienie dla wartości udziału 200 000 zł przy sprzedaży może wyglądać następująco: PCC 4 000 zł, taksa notarialna według stawek maksymalnych liczona od wartości 200 000 zł plus VAT, opłata za wpis własności 200 zł oraz koszty wypisów w granicach kilkuset złotych. Rzeczywiste kwoty zależą od cennika notariusza w ramach dopuszczalnych stawek, długości aktu i liczby egzemplarzy.

Podatki przy przeniesieniu udziału

PCC przy sprzedaży

Nabywca płaci 2 proc podatku od czynności cywilnoprawnych liczony od wartości rynkowej udziału. Przy transakcjach opodatkowanych VAT PCC nie występuje, ale przy lokalach mieszkalnych obrót na rynku wtórnym jest z reguły poza VAT.

Podatek dochodowy PIT po stronie sprzedającego

Jeżeli sprzedaż następuje przed upływem pięciu lat podatkowych liczonych od końca roku kalendarzowego, w którym nastąpiło nabycie udziału, sprzedający może być zobowiązany do zapłaty PIT. Stawka wynosi 19 proc od dochodu, a podstawę można obniżyć o koszty nabycia i nakłady. Istnieje ulga mieszkaniowa, pozwalająca uniknąć podatku, jeżeli środki zostaną przeznaczone na własne cele mieszkaniowe w odpowiednim terminie.

Podatek od spadków i darowizn przy darowiźnie

Obdarowany rozlicza podatek według grupy podatkowej i kwot wolnych. Dla najbliższej rodziny, tak zwanej grupy zero, przewidziano pełne zwolnienie, co w praktyce oznacza, że przekazanie udziału między małżonkiem, rodzicami, dziećmi lub wnukami nie generuje podatku, jeśli spełnione są wymogi formalne. Gdy darowizna jest w formie aktu notarialnego, notariusz przekaże dane do urzędu skarbowego, co eliminuje konieczność samodzielnego zgłaszania przez obdarowanego w celu zastosowania zwolnienia.

Szczególne przypadki, o których warto pamiętać

Małoletni jako strona czynności

Jeśli darujesz udział małoletniemu lub działasz w jego imieniu przy sprzedaży, konieczne jest uzyskanie zgody sądu rodzinnego na dokonanie czynności przekraczającej zwykły zarząd majątkiem dziecka. To dodatkowy etap, który może wydłużyć procedurę o kilka tygodni.

Hipoteka na lokalu albo na udziale

Udział może być obciążony hipoteką. Wtedy nabywca przejmuje go z obciążeniem, o ile bank nie wyrazi zgody na zwolnienie po spłacie kredytu. Najlepszą praktyką jest uzyskanie promesy banku na wykreślenie hipoteki po spłacie określonej kwoty i ujęcie tego w akcie notarialnym z odpowiednimi rozliczeniami.

Spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu

Przeniesienie udziału w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu wymaga aktu notarialnego podobnie jak przy odrębnej własności. Konieczne będzie zaświadczenie ze spółdzielni, a jeżeli nie ma założonej księgi wieczystej, notariusz może złożyć wniosek o jej założenie wraz z przeniesieniem udziału.

Wspólność majątkowa małżeńska

Jeżeli udział należy do majątku wspólnego małżonków, rozporządzenie nim wymaga zgody drugiego małżonka. Brak zgody może skutkować nieważnością czynności. Jeśli masz rozdzielność majątkową, udokumentuj to u notariusza.

Pierwokup i ograniczenia w obrocie

W przypadku mieszkań prawo pierwokupu współwłaścicieli co do zasady nie przysługuje z mocy ustawy. Wyjątki mogą wynikać z odrębnych umów albo szczególnych przepisów w specyficznych sytuacjach. Przy typowym lokalu mieszkalnym w budynku wielorodzinnym jak przepisać udział w mieszkaniu nie jest ograniczone pierwokupem z mocy prawa.

Najczęstsze błędy i jak ich uniknąć

• Nieprawidłowa forma czynności każda umowa przenosząca własność udziału w nieruchomości lub prawo spółdzielcze wymaga aktu notarialnego
• Zbyt niska cena lub zaniżona wartość urzędy i notariusz mogą zakwestionować rażąco zaniżoną wartość, co grozi doszacowaniem podatku i problemami przy PCC lub darowiźnie
• Brak zgody małżonka przy majątku wspólnym ta zgoda jest konieczna
• Niedopilnowanie księgi wieczystej nieuregulowane wpisy, wzmianki o sporach lub niezgodność danych opóźniają wpis nabywcy
• Pomijanie obciążeń hipoteki, służebności, toczące się egzekucje muszą być ujawnione i rozliczone w akcie
• Brak umowy o sposobie korzystania przy pozostającej współwłasności brak ustaleń quoad usum rodzi konflikty co do korzystania i ponoszenia kosztów
• Niedoszacowanie kosztów zaskoczenie kwotą PCC, taksy notarialnej i opłat sądowych w dniu aktu
• Przegapienie terminów podatkowych zwłaszcza przy uldze mieszkaniowej w PIT lub przy zgłoszeniach podatkowych

Jak negocjować i bezpiecznie przeprowadzić transakcję

• Uzgodnij wartość udziału w oparciu o porównywalne transakcje i stan lokalu
• Rozważ umowę przedwstępną z zadatkiem, jeśli potrzeba czasu na dokumenty albo kredyt
• Zabezpiecz rozliczenia poprzez rachunek powierniczy lub depozyt notarialny w razie większych kwot
• W akcie przewiduj kary umowne za niewykonanie kluczowych obowiązków, np. wydania lokalu albo dostarczenia zgód
• W przypadku darowizny w rodzinie rozważ zapisy wyłączające zaliczenie darowizny na schedę spadkową, jeżeli to istotne w przyszłości

Checklisty i mini przewodniki dla wybranych scenariuszy

Darowizna udziału między rodzicem a dzieckiem

• Konsultacja podatkowa lub notarialna co do zwolnienia w grupie zero
• Zaświadczenia spółdzielni lub numer księgi wieczystej
• Projekt aktu darowizny z dokładnym oznaczeniem udziału
• Podpis u notariusza, wniosek do księgi wieczystej
• Brak PCC, potencjalnie brak podatku od darowizn przy spełnieniu warunków

Sprzedaż 1/2 udziału między rodzeństwem

• Uzgodnienie ceny rynkowej i terminu wydania
• Sprawdzenie KW i obciążeń, zaświadczenie o braku zaległości
• Akt sprzedaży u notariusza, PCC 2 proc po stronie kupującego
• Wniosek o wpis do KW, aktualizacja danych we wspólnocie

Zniesienie współwłasności z dopłatą

• Wycena udziałów i porozumienie o dopłacie
• Projekt umowy zniesienia współwłasności z rozliczeniem nakładów
• Akt notarialny i wpis w księdze wieczystej
• Ocena skutków podatkowych dopłaty i ewentualnego PIT

FAQ: najczęstsze pytania o to, jak przepisać udział w mieszkaniu

Czy zawsze potrzebny jest akt notarialny

Tak. Przeniesienie udziału w nieruchomości oraz spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu zawsze wymaga formy aktu notarialnego. Bez tego czynność jest nieważna.

Ile trwa cały proces

Od kilku dni do kilku tygodni, zależnie od kompletności dokumentów, terminu u notariusza i ewentualnych zgód banku lub sądu rodzinnego. Wpis do księgi wieczystej zależy od obłożenia sądu i może trwać od kilku tygodni do kilku miesięcy, ale prawo nabywcy jest skuteczne od chwili podpisu aktu.

Czy współwłaściciel ma prawo pierwokupu udziału

Co do zasady nie przy typowym mieszkaniu. Wyjątki mogą wynikać z umowy między współwłaścicielami lub szczególnych przepisów.

Czy można przekazać udział z zastrzeżeniem prawa dożywocia

Tak, umowa dożywocia może dotyczyć udziału, ale wymaga bardzo precyzyjnego opisu świadczeń na rzecz dożywotnika i rozważenia wpływu na pozostałych współwłaścicieli.

Jak przepisać udział w mieszkaniu obciążonym hipoteką

Najlepiej uzyskać promesę banku na wykreślenie hipoteki po spłacie i ująć rozliczenie w akcie. Bez promesy udział przechodzi z hipoteką i nabywca musi mieć tego pełną świadomość.

Jak przepisać udział w mieszkaniu, gdy stroną jest małoletni

Potrzebna jest zgoda sądu rodzinnego. Wniosek składają przedstawiciele ustawowi z uzasadnieniem, że czynność leży w interesie dziecka.

Jak przepisać udział w mieszkaniu w formie darowizny bez podatku

Między najbliższymi możliwe jest zwolnienie. Darowiznę najlepiej przeprowadzić aktem notarialnym, dzięki czemu formalności podatkowe są uproszczone, a zwolnienie może być zastosowane przez notariusza przy sporządzaniu aktu.

Czy można sprzedać udział bez zgody wspólnoty lub spółdzielni

Tak. Zgoda wspólnoty/spółdzielni nie jest wymagana do zbycia udziału, ale po transakcji należy poinformować administrację o zmianie współwłaściciela.

Jak przepisać udział w mieszkaniu między małżonkami

Jeśli masz wspólność ustawową, rozważ darowiznę do majątku osobistego jednego z małżonków lub umowę majątkową małżeńską. Obie czynności wymagają aktu notarialnego.

Przykładowy harmonogram projektu przeniesienia udziału

1. Dzień 1–2 analiza formy przeniesienia i skutków podatkowych, decyzja jak przepisać udział w mieszkaniu w danym przypadku
2. Dzień 2–5 gromadzenie dokumentów, weryfikacja księgi wieczystej, uzyskanie zaświadczeń
3. Dzień 5–7 wstępna wycena i uzgodnienie ceny lub ustaleń nieodpłatnych, rezerwacja terminu u notariusza
4. Dzień 7–10 uzgodnienie treści projektu aktu, ewentualne korekty, zapisy dot. obciążeń i rozliczeń
5. Dzień 10–14 podpis aktu, złożenie wniosków do księgi wieczystej, rozliczenie PCC i opłat
6. Dzień 14+ przekazanie kluczy, jeśli dotyczy, aktualizacja danych w spółdzielni lub wspólnocie, ewentualne rozliczenia mediów

Podsumowanie i szybka odpowiedź na pytanie jak przepisać udział w mieszkaniu

Najpierw wybierz właściwą formę przeniesienia sprzedaż, darowizna, zamiana, umowa dożywocia lub zniesienie współwłasności. Następnie dokładnie sprawdź stan prawny i skompletuj dokumenty. Policz podatki i opłaty, aby uniknąć niespodzianek. Potem uzgodnij treść aktu u notariusza i podpisz umowę wraz ze złożeniem wniosków do księgi wieczystej. Na koniec dopilnuj rozliczeń i zawiadomień. Taki plan to najprostsza odpowiedź na praktyczne pytanie jak przepisać udział w mieszkaniu tak, aby całość przeszła gładko i bezpiecznie.

Lista kontrolna do wydrukowania

• Wybór formy przeniesienia i ocena podatkowa
• Weryfikacja księgi wieczystej lub dokumentów spółdzielczych
• Komplet dokumentów podstawy nabycia, stan cywilny, zgody
• Ustalenie wartości udziału, ceny lub nieodpłatności
• Rezerwacja notariusza i uzgodnienie projektu aktu
• Rozliczenie PCC, taksy notarialnej, opłat sądowych
• Wniosek do księgi wieczystej, potwierdzenia opłat
• Informacja dla wspólnoty lub spółdzielni
• Rozliczenia między stronami i ewentualny PIT lub ulga mieszkaniowa

Ostatnie wskazówki praktyczne

• Przed transakcją zrób zdjęcia stanu lokalu, spisz licznik i krótkie protokoły wydania, nawet gdy chodzi o udział
• Jeśli współwłaściciele planują dłuższą koegzystencję, spiszcie porozumienie o podziale korzystania i kosztów
• W razie sporu co do wartości rozważ niezależną wycenę rzeczoznawcy
• Gdy transakcja jest częścią większego planu rodzinnego, przemyśl skutki spadkowe i ewentualne wyrównania między spadkobiercami

Krótka ściąga SEO dla zainteresowanych tematem jak przepisać udział w mieszkaniu

Jeśli trafiłeś tutaj z wyszukiwarki i chciałeś wiedzieć, jak przepisać udział w mieszkaniu bez kolejek i zbędnych kosztów, najważniejsze wnioski to:

• Dobierz formę przeniesienia do celu darowizna dla najbliższych, sprzedaż dla szybkiej gotówki, zniesienie współwłasności dla porządku
• Kluczowe są dokumenty i weryfikacja KW unikniesz blokad i wzmiankowanych wpisów
• Podatki i taksa notarialna to główne koszty zaplanuj je z wyprzedzeniem
• Bez aktu notarialnego czynność jest nieważna

Stosując powyższy plan, bez trudu zrealizujesz cel i przestaniesz się zastanawiać, krok po kroku jak przepisać udział w mieszkaniu w Twojej konkretnej sytuacji.

Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej ani podatkowej. W złożonych przypadkach skonsultuj się z notariuszem lub doradcą podatkowym.